ESERCIZI DI COMPRENSIONE CICERONE (De Officiis)

Riprendiamo dopo lungo silenzio le pubblicazioni di “Latinoamilano”, proponendo una serie di esercizi per una possibile prova di comprensione di brani d’autore. Sono esercizi già sperimentati in ambito universitario e perfezionati con l’aiuto di AI, di cui si fornisce sempre anche una testimonianza, con le soluzioni e le argomentazioni che le giustificano. Gli esercizi vengono offerti alla discussione e, nel caso sembri opportuno, al libero usufrutto dei lettori di queste pagine.

Una premessa necessaria, a questo come agli esercizi che seguiranno. Una prova è sempre il momento finale di un percorso. Per questo, le prove non sono mai trasferibili di peso da un contesto (una classe) a un altro (un’altra classe), perché prevedono, da parte di chi li ha predisposti, la condivisione con la sua utenza (gli studenti della propria classe) di notizie, indicazioni etc., già discusse assieme. Questo va detto perché le risposte ad alcune domande sono di assoluta evidenza a partire dal testo stesso; altre possono essere intuite, anche senza avere condiviso un certo percorso e certe informazioni, semplicemente fondandosi sulla logica (che non è mai cosa cattiva da applicare a un testo: e anche noi, quando leggiamo in lingua straniera, non comprendiamo necessariamente tutto il lessico e tutte le informazioni che ci vengono fornite dall’Autore, ma molte delle cose che ci appaiono nuove le riusciamo a ricostruire comunque, grazie alla comprensione del contesto). E’ possibile però anche che alcune risposte dipendano, qui, dal percorso svolto in classe, che nell’ambito delle letture in “unimi” è spesso volto a riconoscere il valore specifico di determinati termini tecnici, e si appoggia spesso alla lettura di brani che abbiano un interesse e dei riflessi, diciamo così, storici e sociologici, più che genericamente letterari. Ogni prova, dunque, andrà riadatta alle esigenze della propria classe.

I voti universitari sono in trentesimi; per questo si sono previste 20 domande e quindi 20 punti, più una parte finale traduttiva, dalla quale far dipendere i 10 punti rimanenti. Anche da questo punto di vista, penso che chi vorrà usufruire della prova dovrà riadattarla alle proprie esigenze e alle proprie griglie di valutazione. Quanto si offre è solo, come si diceva, un modello e una proposta, che ognuno può – anzi, deve – rendere più simile ai propri usi.

Autore: Cicerone
Opera: De officiis

Fraudolentae domiciliorum emptiones non nostris tantummodo fiunt temporibus, ut fabula de C. Canio nos docet.

TESTO

C. Canius, eques Romanus, nec infacetus et satis litteratus, cum se Syracusas otiandi, ut ipse dicere solebat, non negotiandi causa contulisset, dictitabat se hortulos aliquos emere velle, quo invitare amicos et ubi se oblectare sine interpellatoribus posset. Quod cum percrebuisset, Pythius quidam, qui pecuniam sub usura hominibus offerebat et lucrum sibi hoc modo faciebat, venales quidem se hortos non habere dixit, sed licere uti Canio, si vellet, ut suis, et simul ad cenam hominem in hortos invitavit in posterum diem.

Cum ille promisisset, tum Pythius, qui esset apud omnes ordines gratiosus, piscatores ad se convocavit et ab iis petivit ut ante suos hortulos postridie piscarentur, dixitque quid eos facere vellet. Ad cenam venit Canius; opulentiore adparato convivio, navium ante oculos multitudo erat, quisque, quod ceperat, adferebat; ante pedes Pythii pisces abiciebantur.

Tum Canius: «Quid est hoc, Pythi?» inquit. «Tantumne piscium?» Et ille: «Quid mirum?» respondit. «Hoc loco est Syracusis quidquid est piscium; hac villa isti carere non possunt». Incensus Canius cupiditate contendit a Pythio ut venderet. Gravate ille primo. Quid multa? Impetrat. Emit homo cupidus et locuples tanti quanti Pythius voluit, et emit instructos.

Invitat Canius postridie familiares suos, venit ipse mature, navem nullam videt. Quaerit ex proximo vicino num feriae quaedam piscatorum essent. «Nullae, quod sciam», ille; «sed hic piscari nulli solent. Itaque heri mirabar quid accidisset».

COMPRENSIONE DEL TESTO

001 C. Canius multis notum fecit se aliquam domum Syracusis velle emere, quia taedium laborandi eum ceperat
☐ Vero  ☐ Falso

002 C. Canius interpellatores fugit. Interpellatores sunt
☐ propinqui et adfines
☐ clientes et sodales
☐ inquisitores aliique magistratus
☐ sollicitatores alienarum rerum

003 Quo in hac sententia (quo invitare amicos…) significat
☐ in quo loco
☐ qua de causa
☐ qua ratione habita
☐ a quo loco

004 Quod Canius volebat adeo vulgo cognitum erat ut in omnium ore esset
☐ Vero  ☐ Falso

005 Pythius et Canius iam pridem sodales erant
☐ Vero  ☐ Falso

006 Pythius Syracusanus erat
☐ negotiator
☐ mercator
☐ magistratus
☐ fenerator

007 Pythius Canium certiorem facit
☐ se parvam et aptam domum habere, quam vendere idcirco nequiret
☐ se parvam sed aptam domum habere, quam vendere idcirco vellet
☐ se parvam sed aptam domum habere, quam vendere tamen vellet
☐ se parvam et aptam domum habere, quam vendere tamen nequiret

008 Apud omnes ordines gratiosus significat
☐ Pythio propter munera eius omnes milites maximam habebant reverentiam
☐ Pythius propter munera sua omnes nautas et piscatores sibi adliciebat
☐ Pythius propter munera sua ab omnibus Syracusanis colebatur
☐ Pythio propter munera eius omnes magistratus Syracusis maximam habebant reverentiam

009 Canius a Pythio sumptuose excipitur, quo facilius decipiatur
☐ Vero  ☐ Falso

010 Pythius ipse pisces undique emerat
☐ Vero  ☐ Falso

011 Hac villa isti carere non possunt Pythius dicit, et de piscatoribus tantummodo loquitur
☐ Vero  ☐ Falso

012 Gravate significat
☐ summa cum ponderatione
☐ multo tempore intermisso
☐ magno pretio facto
☐ multis difficultatibus oblatis

013 Impetrat significat
☐ stipulationem fecit
☐ saepius flagitavit
☐ iustum pretium pactus est
☐ emptionem recusavit

014 Locuples significat
☐ fidei plenus
☐ divitiarum plenus
☐ stultitiae plenus
☐ villarum plenus

015 Cui verbo instructos  (et emit instructos) refertur?

…………………………………………………………………………

016 Quos invitat Canius ut novam domum inauguret?
☐ parentes
☐ conscii
☐ adfines
☐ amici

017 Mature significat
☐ lento pede
☐ festinantius
☐ iuvenili ardore
☐ iusto tempore

018 Festivis diebus piscari non prohibebatur, sed insolitum erat
☐ Vero  ☐ Falso

019 Per quot dies res hic enarrata producitur?

…………………………………………………………………………

020 C. Canius a Cicerone ut simplex animi et nimium candidus describitur
☐ Vero  ☐ Falso


VERSIONE

ITALICE VERTE

Stomachabatur Canius, sed quid faceret? Nondum erat lex a C. Aquilio, collega et familiari meo, lata. In qua, cum quaereretur quid esset dolus malus, respondebatur “cum esset aliud simulatum, aliud actum”: et sane optime, ut ab homine perito definiendi. Ergo, et Pythius et multi alii aliud agentes, aliud simulantes, perfidi, improbi et malitiosi hodie recte iudicantur, et nullum eorum factum potest esse utile, cum sit tot vitiis inquinatum. Quod si Aquilii definitio vera est, ex omni vita simulatio dissimulatioque tollenda est, neque ut emat melius neque ut vendat, quicquam simulabit aut dissimulabit vir bonus.

……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
…………………………………………………………………………………………………………….

Ecco ora la discussione con ChatGPT:

Controllo domande (con risposte)

001Falso
Non parla di domum, ma di hortulos; inoltre non è per “taedium laborandi”, ma otiandi causa.

002sollicitatores alienarum rerum
Gli interpellatores sono seccatori, persone che disturbano con richieste.

003quo in loco
Il quo ha valore di stato/moto in luogo.

004Vero
Quod cum percrebuisset indica proprio che la notizia era diffusissima.

005Falso
Non erano sodales; si incontrano perché Pythius approfitta della situazione.

006Fenerator erat
Qui pecuniam sub usura hominibus offerebat.

007se parvam et aptam domum habere, quam vendere tamen nequiret
Dice di non volerli mettere in vendita (venales quidem se hortos non habere dixit).

008Pythius propter munera sua ab omnibus Syracusanis colebatur, sine ulla dignitatis vel generis distinctione
Apud omnes ordines gratiosus = stimato da tutti i ceti sociali.

009Vero
Il convito sontuoso è parte dell’inganno.

010Falso
I pesci non li raccoglie/non li compra lui direttamente: quisque, quod ceperat, adferebat.

011Falso
“Isti” si può riferire anche ai pesci, sui quali propriamente verteva fino a quel momento il discorso.

012multis difficultatibus oblatis
Gravate = con riluttanza, facendo resistenza.

013stipulationem fecit
Impetrat = ottiene ciò che chiede.

014divitiarum plenus

015
Instructos si riferisce a hortos/hortulos (completi di tutto, arredati, attrezzati).

016amici
Invitat Canius postridie familiares suos.

017festinantius
Mature = di buon’ora, presto.

018Vero
Non era vietato, ma non era consuetudine.

019
👉 Almeno tre giorni

  • giorno 1: incontro fra Pythius e Canius (in posterum diem)
  • giorno 2: cena nei giardini di Pythius (postridie)
  • giorno 3: Canius invita gli amici e scopre l’inganno (postridie)

020Falso
Cicerone lo definisce cupidus et locuples, non semplice o avulso dal mondo

Comments

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

− two = four
Powered by MathCaptcha